Yukarıda okuduğunuz çözümleme, Homeros'tan Tolkien'e, oradan Miyazaki'ye uzanan daha geniş bir dersin yalnızca bir durağı. Kursta Homeros'un kim olduğundan İlyada ile Odysseia'nın yapısına, sözlü gelenekten alfabenin doğuşuna, Jung'un arketiplerinden destanın kitap kitap çözümlenmesine kadar bütün bir yolculuğu birlikte yürüyoruz.
"Eve giden yol modern dünyanın ideolojileri, bürokrasileri ve tüketim çarkları tarafından kapatılmış olsa bile, o yönde yürümek; belki de insanı bu yabancılaşmış dünyada gerçekten insan kılan tek şeydir."
▶ Test Et
1 / 5
Bu kursta neler var
Homeros kimdir, destan geleneği nasıl şekillenir
İlyada ile Odysseia'nın yapısı ve farkları
Sözlü gelenekten alfabenin doğuşuna giden çizgi
Jung'un arketipleri üzerinden kahraman okuması
Odysseia'nın kitap kitap çözümlenmesi
Düzenli canlı buluşmalarla soru-cevap imkânı
Eğitimlere nasıl erişebilirim?
Satın aldıktan sonra hesabınızla giriş yaparak video içeriklere anında erişebilirsiniz.
Erişim süresi ne kadar?
Satın aldığınız derslere 1 yıl boyunca erişebilir, bu süre içinde dilediğiniz kadar tekrar izleyebilirsiniz.
Odysseus'u çoğu zaman eve dönmeye çalışan büyük kahraman olarak hatırlarız. Ama onu bugün hâlâ ilginç kılan şey kahramanlığından çok kusurlarıdır.
Korkar. Hata yapar. Yalan söyler. Hileye başvurur. Ve her zaman bedel ödemez. Belki de bu yüzden bize Akhilleus'tan daha yakın gelir.
Adorno ve Horkheimer, Odysseus'u modern bireyin prototipi ve ilk "burjuva kahramanı" olarak tanımlarlar. O, mitolojik canavarları kaba kuvvetle değil, rasyonel aklı ve kurnazlığıyla yenen "hesapçı akıl"ın temsilcisidir. Ancak bu seçimde bütünüyle özgür değildir; aynı zamanda Tunç Çağı'nın savaş aristokrasisinin ve onun maddi koşullarının ürünüdür.
"Odysseus'un gücü, başkalarıyla kurduğu ilişkilerden çok kendi aklına ve stratejisine dayanır. Mürettebat ölür; o devam eder."
— Adorno & Horkheimer'ı izleyerek
Odysseus'un hikâyesi yalnızca bir eve dönüş hikâyesi değildir. Aynı zamanda insanın dünyayı anlamak, kontrol etmek ve hayatta kalmak için akla giderek daha fazla güvenmesinin hikâyesidir. Athena'nın yardımlarından yararlansa da hikâyenin merkezinde kolektif değil, Odysseus'un kendisi vardır.
Mürettebatının önemli bir kısmı onun hataları ya da kendi hataları nedeniyle ölür; sonunda İthaka'ya tek başına ulaşır. Bu yüzden Adorno ve Horkheimer'ın onu ilk "burjuva özne" olarak okumaları anlamlıdır.
Yüzüğü taşıyan değil, taşıyanı taşıyan
Yüzyıllar sonra Tolkien'in kahramanları da benzer bir soruyla karşı karşıya kalırlar: Dünyayı gerçekten kim ayakta tutar?
İlk bakışta cevap Frodo gibi görünür. Mülk sahibi, eğitimli ve tarihsel sorumluluğu miras almış bir figürdür. Tolkien'in dünyasında Frodo, mülk sahibi sınıfların taşıdığı tarihsel yükü ve sorumluluğu temsil eder.
Ancak Tolkien bu yükün tek başına taşınamayacağını da gösterir. Frodo'nun yolculuğu boyunca yanında Samwise Gamgee vardır. Sam büyük fikirlerin değil, gündelik emeğin insanıdır.
Frodo: yükü miras almış figür.
Onu ayakta tutan büyük ideolojiler değil, Shire'ın toprağına ve sıradan insanların emeğine duyduğu inançtır. "Sizin için taşıyamam beyim, ama sizi ve yüzüğü birlikte taşıyabilirim" derken, maddi dünyanın yükünü omuzlayan gerçek üreticinin sesi yükselir.
Tolkien'in dünyası bu sesten bağımsız olarak ciddi sorunlar taşır. Mordor'un orduları karanlık ve doğulu olarak betimlenir; ırk temelli bir hiyerarşi metnin içine işlemiştir. Ama Sam figürü, yazarın niyetinden bağımsız olarak okunabilir.
Metin niyetten büyür.
Tolkien ezilenlerin sesini yazmak istememiş olabilir ama Sam o sesi taşır. Belki de bu yüzden okurlar çoğu zaman Frodo'ya saygı duyar ama Sam'i sever. Odysseus başkalarını araç olarak kullanır; Frodo ise Sam olmadan hiçbir yere varamayacağını, istese de istemese de, kabul etmek zorunda kalır.
Odysseia bireysel aklın zaferini anlatırken, Yüzüklerin Efendisi o zaferin altında kimin emek verdiğini gösterir.
"Odysseia bireysel aklın zaferini anlatırken, Yüzüklerin Efendisi o zaferin altında kimin emek verdiğini gösterir."
Büyük reddediş
Antikçağ'dan bugüne: hesabı yapanın yüzü değişir.
Chihiro'nun hikâyesi ise bizi bambaşka bir dünyaya götürür.
O artık savaş aristokrasisinin ya da kırsal emeğin değil, geç kapitalist Japonya'nın orta sınıf çocuğudur. Ancak ruhlar dünyasına adım attığında sahip olduğu bütün ayrıcalıklar anlamını yitirir. Kültürel sermayesi, banyo evinin ağır fiziksel emek dünyasında hiçbir işe yaramaz. Hayatta kalabilmek için habitusunu kökten değiştirmek zorunda kalır.
Film boyunca herkesin istediği şeyi temsil eden bir figür vardır: Yüzsüz. Altın dağıtır. Tüketim arzularını kışkırtır. Herkesi satın alabileceğini düşünür. Odysseus gibi hesap yapar, Frodo gibi mülk sahibidir. Ama o ikisinden farklı olarak somut bir insan değildir. Arzunun kendisidir. Paranın, metanın ve tüketim toplumunun yüzsüz, biçimsiz hâlidir.
Ama Chihiro onun altınlarını reddeder.
Bu an yalnızca bir karakter tercihi değildir. Marcuse'un sözünü ettiği "büyük reddediş"in somutlaşmış hâlidir. Sistemin sunduğu sahte ihtiyaçları ve ödülleri geri çevirmektir.
— Herbert Marcuse, Tek Boyutlu İnsan'dan izleyerek
Odysseus'un mürettebatı sessizce ölmüştü. Sam efendi-hizmetkar ilişkisini kırmadan taşımıştı. Chihiro ise satın alınmayı reddeder ve bu reddiyle diğer ikisinin yapamadığını yapar.
Üç çağ, tek bir çelişki
Üç çağda da aynı güç vardır: hesap yapan, kullanan, satın alan. Ama her çağda ona verilen yanıt farklıdır.
Odysseia bu gücün doğuşunu, Yüzüklerin Efendisi istemesede altında ezilenlerin sesini, Ruhların Kaçışı ise ona hayır demenin mümkün olduğunu anlatır.
Bu figürler birbirine benzemez. Onları yan yana getiren şey benzer olmaları değil; her birinin kendi çağının temel çelişkisini somutlaştırmasıdır.
Hesabı kim yapıyor, yanıtı kim veriyor?
Odysseus'un "burjuva özne"si hesap yaparak hayatta kalır. Sam'in sessiz emeği dünyayı kurtarır ama sistemi kırmaz. Chihiro ise reddeder — ve bu reddedişle, önceki iki çağın imkânını aşan bir şey yapar.
Her çağ kendi istismarını üretir. Her çağ ona farklı bir direniş biçimi eşliğinde sahne açar. Anlatıların değişmesi bize bunu hatırlatıyor: soruyu soran değişir, ama soru kalır.
